Энэхүү арга хэмжээнд тус аймгаас төрөн гарсан, аймгаараа овоглодог нийт оюутан залуус оролцон шинэ жилээ хамтдаа тэмдэглэх нь ээ. Цэнгүүнд 300 залуу оролцох бөгөөөд такс нь 25000 төгрөг юм байна.

Чуулга уулзалтыг нээж аймгийн Засаг дарга Д.Чандмань, ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга Д.Цогтбаатар нар үг хэлэв.

Энэхүү чуулга уулзалт нь тус аймагт гадаадын хөрөнгө оруулагчдийг татах зорилгоор хийж буй анхны том арга хэмжээ бөгөөд уг арга хэмжээнд ОХУ, АНУ, Канад, БНСУ, Энэтхэгийн ЭСЯ-дуудын дипломат ажилтнууд, НҮБ-ийн Хөгжлийн хөтөлбөр, Азийн хөгжлийн банк, JP MORGAN, JICA зэрэг ОУБ-ын төлөөлөгчид оролцов.

Уг арга хэмжээнд гадаад дотоодын 90 гаруй төлөөлөгчид оролцож Дундговь аймгийн хөгжлийн цаашдын төлөв байдлын талаар санал бодлоо солилцлоо.

ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга Д.Цогтбаатар уулзалтыг нээж хэлсэн үгэндээ орон нутагт байгаа ашигт малтмалын ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулахад чиглэсэн томоохон төслүүдэд гадаад дотоодын хөрөнгө оруулалтыг татан оруулахаас гадна зөвхөн уул уурхай гэлгүй, дамжин өнгөрөх үйлчилгээ, тээврийн ложистик хөгжүүлэх өргөн нөөц бололцоогоо ашиглах, бусад чиглэлээр хөгжлийн гарц, боломжийг эрэлхийлэх, цаашид чуулга уулзалтын үйл ажиллагааг тогтмолжуулах шаардлагатайг цохон тэмдэглэв.

Дундговь аймаг нь Монгол улсын төв хэсэгт байрлалтай БНХАУ, ОХУ-тай шууд хиллэдэггүй бөгөөд бусад аймагтай харьцуулахад хөрөнгө оруулагчдын анхаарлыг төдийлэн татаж байгаагүй юм.

Дундговь аймаг нь эрчимтэй хөгжиж буй 2 төв болох Улаанбаатар, Өмнөговийн дунд оршиж байгаагаараа онцлог бөгөөд энэ онцлог давуу талаа ашиглан идэвхтэй хөгжих боломж бололцоотой гэдгийг хуралд оролцогчид тэмдэглэлээ. Дээрх хөгжлийн төвүүдийг хангах үйлдвэрлэл, үйлчилгээ ялангуяа хөнгөн болон хүнсний үйлдвэрлэл хөгжүүлж нутаг орноо хөгжүүлэх боломж байгааг аймгийн удирдлага тэмдэглэсэн ба энэ чиглэлээр гадны байгууллагуудтай хамтран ажиллах саналыг зохион байгуулагчид дэвшүүлж байна.

Гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг анхаарлыг татах өөр нэг шалтгаан нь Дундговь аймаг цөлжилт, байгаль орчны өөрчлөлтөд хамгийн ихээр өртөж буй аймаг бөгөөд үүнийг дагалдан гарч буй нийгмийн болон эдийн засгийн асуудлууд юм. Үүнтэй уялдуулан байгаль орчин, эрүүл мэнд, боловсролын асуудлуудыг хөндсөн нийгмийн хөтөлбөрүүдийг гадаадын байгууллагуудтай хамтран хэрэгжүүлэх үүднээс аймгийн удирдлага төрөл бүрийн төсөл хөтөлбөрийг хурлын үеэр танилцууллаа.

Энэхүү арга хэмжээ нь эхлэл бөгөөд цаашид ийм арга хэмжээг олонтаа зохион байгуулж байх, гадаад улс орнуудаас төлөөлөгч оролцуулахад түлхүү анхаарч ажиллана гэдгээ чуулга уулзалтыг зохион байгуулагчид мэдэгдэв. Уг арга хэмжээнд Хонг Конг дахь JP MORGAN-ы төлөөлөгч хатагтай Roberta Wong ирж оролцлоо.

Наадмын гурвын даваанд улсын начин Ц.Баянмөнхийг хаяхыг харсан нутгийн ахмад аймгийн арслан Дашжамц овоодоо гэж дуугарсан гэдэг. Дөрвийн даваанд аварга Г.Өсөхбаярт амлуулсныг сонсоод Пүрэвжавын даваа даваа дуусчихлаадаа гэж байцгаасан нь үнэн.

Гэтэл цэнгэлдэх дүүрэн уухай болоод явчихаар нь харвал залуу аварга унаж Пүрэвжав тугны зүг дэвж харагдав.Наадамчдаас олон хүн үзсэн харсандаа итгэж ядан байсан гэдэг.

Г.Өсөхбаяр өмнөх хоёр жилийн наадамд дараалан түрүүлж улсын баяр наадамд анх удаа аварга цолтой зодоглосон ёстой л ямар ч учрааг хяргаад өнгөрөхөөр ид байсан үе шүү дээ.

Улсын баяр наадмын даваа бүхэн хатуу түүн дээр аймгийн начин залуу ,улсын хоёр ч цолтой бөхийг өвдөг шороодуулчихсан бас бяр чадал барилдаан нь ид жагсан яваа залуу аваргыг хаячихсандаа цол нэмсэнтэй адил урам зориг оржээ.

Тэгээд тавын даваанд улсын харцага Э.Батбаатар зургаагийн даваанд мөн уран хурц барилдаантай харцага Г.Ганхуягт амлуулсан ч тэр урам зоригоороо давж есөн хөлт цагаан тугаа зургаа тойров.

Ингэснээр аймгийн заан аймгийн арслан улсын начин гэсэн гурван цолыг алгасан шууд улсын харцага болов.Дундговь аймгаас сүүлийн үед төрсөн хамгийн том цолтой бөхөөр тодорч байгуулагдаад удаагүй “Хур Харцага” дэвжээгээ мялаасан билээ.

Харцага Пүрэвжавт бөхийн эрдэм сургасан хүн нь монголчуудын хайртай бөх Монгол улсын далай аварга Агваансамдангийн Сүхбат юм.Тэр өөрөө цаг бусаар зодог тайлсан ч олон сайн бөх бэлдэж байгаагийн нэг нь харцага Пүрэвжав.

Залуу харцага баяр наадам болоод заалны барилдаанд тогтмол сайн барилддаг.Олон ч удаа түрүүлж үзүүрлэсэн бас шөвгөрсөн байдаг.Ийм болохоор нь Пүрэвжавыг зааны дайтай бөх гэж үнэлдэг юм.Энэ үнэлгээг залуу харцага баталсаар байгаагийн нэг илрэл нь саяхан болж өнгөрсөн начингуудын нэрэмжит барилдаанд түрүүлсэн явдал юм.

Эх Сурвалж:Зууны мэдээ

Их шөвөгт Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул сумын харьяат, “Ноёд“ группийн бөх, улсын өсөх идэр начин Т.Өсөх-Ирээдүй, Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, “Сүлд“ спорт хорооны бөх, аймгийн арслан Б.Эрдэнэхүү нар шалгарсан байна. Начин цолны хүндэтгэлийн барилдааныг тухайн жилд начин цол хүртсэн бөхчүүд хамтран зохион байгуулдаг уламжлалын дагуу энэ жил шинээр улсын начин цол хүртсэн улсын начин Т.Санчир, Ч.Баянмөнх, Б.Заяамандах нарын бөхчүүд уг барилдааныг амжилттай зохион байгуулахад хамтран ажиллажээ.

http://www.news.mn

Мөн төрийн албанд олон жил ажилласан туршлагатай, эрдэмтэн хүний хувьд Дундговь аймгийн хөгжилд илүүтэй хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэж байгаагаа хэлээд аймгийнхаа усны асуудлыг нэн тэргүүнд шийдэхийг үүрэг болгожээ.

Дундговь аймгийн Засаг дарга Д.Чандмань нь хуучнаар Зөвлөлт Холбоот улсад Хөдөө аж ахуйн усжуулалт, механикжуулалтын их сургуулийг хөдөө аж ахуйн усжуулалтын инженер, МУИС-ийн ОУХДС-ийг англи хэлний орчуулагч мэргэжлээр төгссөн, доктор, профессор цолтой.

Тус аймгийн Засаг даргаар томилогдох хүртлээ Усны судалгаа хөгжлийн хүрээлэнгийн захирлаар ажилласан. Мөн сүүлийн арваад жилд Дундговь аймгийн Улаанбаатар дахь нутгийн зөвлөлийн тэргүүлэгч гишүүн, тус аймгийн Сайхан-Овоо сумын нутгийн зөвлөлийн даргын сонгуульт ажилтай юм байна.

http://www.shuud.mn

-“Болохгүй бол иргэний дайн хийнэ” гэж өнгөрсөн пүрэв гаригт болсон хэвлэлийн хурлын үеэр та хэлсэн. Тэр үгээр гарчиг тавиад мэдээ бичтэл хүмүүс баахан эсэргүүцсэн. Үнэндээ алтны төлөө бүү хэл зүгээр бэлчээрийн төлөө хөдөө орон нутагт малчид хэдийнээ буудалцаад эхэлчихсэн гэдгийг хүмүүс төдий л сайн мэдэхгүй байх шиг. Гэхдээ таны хувьд ямар үндэслэлээр иргэний дайн хийнэ гээд хэлчихэв. Сэтгэл хөдлөлөөр хэлчихэв үү, яав?

-Ямар ч сэтгэл хөдлөл байхгүй. Тийм байдал бий болчихсон. Хэлэх ёстой болоод л хэлж байгаа юм.

-Тэгээд хэн нь хэнтэйгээ байлдах гээд байгаа юм бэ?

-Ойлгомжтой. Энэ газар нутгийг хувааж, зөвхөн өөөрсдөдөө зориулж байгаа тэдний эсрэг байлдана. Зөвхөн өнөөдөр л амьдрах ёстой, энэ насаа л амьдрал гэж боддог, өмнөх үе гэж байсан, өнөөдөр гэж байгаа, ирээдүй гэж байх ёстой гэдгийг мартчихсан тэр хүмүүстэй байлдана.

-Танай талд хэн байна?

-Зөндөө хүн байна. Бид л энийг яриад байгаа юм биш л дээ. Өнөөдөр хөдөө орон нутагт арван хүнтэй уулзаад ярихад 7-8 нь болохгүй бол буугаа бариад босоход бэлэн гэдгээ хэлж байна. Гэхдээ хүмүүст ямар нэгэн хийрхэлгүйгээр бодитой мэдээллийг өгөх ёстой. Тэртэй тэргүй босох гэсэн хүмүүс маш олон. Гэхдээ тэд буруу юманд босч болохгүй. Цалингийн төлөө ч юм уу, юухан хээхний төлөө босоод байгаа ш дээ. Тиймхэн зүйлийн төлөө биш. Энэ бол Монгол улс байх уу үгүй юу гэдэгтэй холбоотой. Тийм учраас харамсах, гайхах зүйл байхгүй. Монгол хүн эх нутгийнхаа эзэн мөн юм уу биш юм уу гэдэг дээр л сорилт байна. Наанаа бол уул уурхай гээд ярьж байна. Цаагуураа бол ийм далд, гүн гүнзгий агуулгатай.

-Манай улсын газар нутгийн дал гаруй хувь нь лицензээр олгогдчихсон гэдэг. Харин тэр 70 хувийн мөн төчнөөн нь Хятадын компаниудын мэдэлд. Бид л уул уурхай гэхээр Эрдэнэт шиг том үйлдвэр төсөөлөөд байгаа болохоос өнөөдрийн алтны компанийн уурхай уул уулын аманд газар авчихсан байдаг. Тэдний ард нь өнөө Хятадууд. Та голд нь ажиллаж байгаагийн хувьд байдал ямар байна?

-Хятадууд их бий. Сүхбаатар аймаг, зүүн тийшээ сүйд болж байгаа юм шиг билээ. Өмнөговьт ойлгомжтой зөндөө болсон. Говь- Алтайд их байсан гаргасан, одоо буцаад ирж байгаа гэнэ билээ. Хөвсгөлд ч бий. Ер нь хаа сайгүй бий. Манай Сэлэнгэ, Хэнтийн зааг хөвчид ч зөндөө таарсан. Байхгүй газар гэж байхгүй. Иймэрхүү зүйлийг яриад байхаар улам баталгаажиж байгаа биз дээ. Би тэр хэвлэлийн хурлаар “юун иргэний дайн” гээд асуух байх гэсэн асуугаагүй. Тэгэхээр сэтгүүлчид “дайн болохоос өөр аргагүй байгаа юм байна даа” гэж бодож байна л гэж ойлгосон.

-Үнэхээр тэгж бодсон. Энэ хүмүүс жагссан, өлсгөлөн зарласан. Одоо үнэхээр үүнээс өөр хэлэх үггүй болж дээ л гэж бодлоо. Одоо биднийг “иргэний дайн” гэдэг үг ч цочроохоо байсан байна шүү.

-Тэгэхээр манай нийгэм айхтар балчиг намагт орчихсон байгаа биз. Тэрнээс сугарахыг нэлээн олон хүн хүсч байна даа. Өөр одоо бид юу гэхэв дээ. Дахиад өлсгөлөн зарлана гэх үү. Тоохгүй ш дээ.

-Иргэний дайн болж болзошгүй гэж ярьж байгаа боловч хуулийн дагуу зөв зүйтэй шийдэх боломж бол байгаа?

-Байгаа.

-Боломж нь хэний гарт байгаа юм бэ?

-Ард иргэдийн гарт. Гэхдээ манай иргэдийн дунд хууль бол төрийн арга хэрэгсэл гэж боддог хэвшмэл ойлголт байдаг. Яагаад гэхээр манай улс сүүлийн 300 шахам жил бусдын хараат байсан. Заавар зөвлөгөөнд хайрцаглагдаж, нөмөр нөөлөгт нь дулдуйдаж байсан хувь зохиолтой. Ингээд жинхэнэ утгаараа улс болох гэж сүүлийн хориод жил л үзэж байна. 1911 оны хувьсгалыг эс тооцвол. Энэ боолын сэтгэлгээ нь хууль гэх нийгмийн харилцааг зохицуулж байгаа хамгийн чухал зүйлийг хүнийсгэж хүлээж авдаг. Уг нь хүн болгон хувь заяаныхаа эзэн байхын төлөө, өөртөө их итгэлтэй байх юм бол зовлон биш л дээ, энийг давахад. Гол зовлон бидэнд өөрт байна. Ер нь харийн түрэмгийлээд шунаад байгаа хүмүүст буруу байхгүй. Тэр угаасаа бодох ёстой зүйл нь учраас тэдний буруу биш. Хятадад аюул байхгүй гэж бараг хэлж болно. Хамгийн том аюул бид өөрсдөө. Өөрөөсөө аливааг холдуулдаг. Зугатдаг. Хатуухан шүүмжлэхэд “би л болж байвал боллоо” гэсэн амин хувиа хичээсэн бодолтой. Монголын хувь заяаг ярьж л байгаа бол бүгд л оролцох ёстой. Хуулийн хэрэгжилтэнд хүн бүр анхаарлаа хандуулах ёстой. Даанч сул байна. Гэхдээ яахав хүмүүст тулж яриад яваад ирэхээр бас ойлгоод байгаа юм.

-Та хэвлэлийн хурал дээр сумдын засаг дарга нар луйварчид гээд хэлчих шиг болсон. Төрийн эрэг шургануудыг тэгж хэлж болж байгаа юм болов уу?

-Байгаа байдал нь тэр юм чинь хэлж бололгүй яахав. Дийлэнх нь гэсэн л дээ, би. Ганц нэг гайгүй юм байгаа л даа. Ихэнх нь үнэхээр тийм луйварчид байдаг юм. Хуулиараа бол тэд тухайн сумын төрийн төлөөлөгч. Манай улс төрийн тогтолцоонд байгаа дээдсүүдийн бодож олсон нарийн арга л даа. Улс төрийн албан тушаалтан учраас тэдэнд улс төрийн захиалгатай даалгаврыг ил, далд өгч эхэлдэг. Уурхай эзэмших гэж очиж байгаа нөхдүүд аль нэг намд хандив өргөсөн байна. Заавал тийм байна. Тэгэхээр дээрээс “наад хүн чинь манай намын хүн байгаа юм. Асуудлыг нь яаж ийгээд шийд” гэдэг. Уг нь нөгөө сумын засаг дарга нутгаа бодоод өрвөлзөөд сүрхий сууж байдаг. Тэгээд аргаа бараад бид нараас асууна. Хэд хоногийн дараа очихоор нөгөөдүүлийн талд шийдчихсэн сууж байдаг. Тэдний өмнө гурван сонголт байдаг юм. Нэг бол хэлснээр нь хийх, нэг бол ажлаасаа гарах. Жаахан зоригтой байвал хийхгүй байх. Гэхдээ ихэнх нь нэг дэхийг сонгодог юм.

-Арга байхгүй.

-Гэхдээ би арга байхгүй гээд өрөвдмөөргүй байгаа юм.

-Тэгвэл халчихна шүү дээ.

-Яахав, албан тушаалдаа эх нутгаасаа илүү хайртай байдаг. Тэдэнд хийхгүй байх боломж байгаа. Сумдын засаг дарга нар уул уурхайн компаниудын менежер болчихсон, нөгөөдүүлийн зовлонг тоочоод сууж байдаг байхгүй юу. Тэгэхээр луйварчид гэж хэллээ гээд буруудахгүй л дээ. Яахав тэд жаахан уурлана л биз.

-Уурхай эзэмшигчид болон бусад нөхөд Онги голын сав газарт ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахаас бараг бэргэх дээрээ тулжээ. “Яршиг, төвөг, өөр газар очъё” гэж хэлэхээр болсон байна.

-Тийм шүү. Манай голд гурав, дөрвөн жилийн өмнө ажиллаж байсан “нөхдүүд” зугатаад алга болсон. Сурагласан чинь Баянхонгор болон бусад аймаг руу очсон байсан. Дайжаад эсэргүүцэл багатай газар оччихож байгаа юм л даа.

-Тэгэхээр ашиг сонирхлын зөрчил гарах вий гэж бодож байна. Аль нэгэн улс төрийн хүчин эсвэл мөнгөтэй хүмүүс та бүхнийг худалдаж авах оролдлого хэр их хийдэг вэ?

-Хийлгүй яахав. Зөндөө хийнэ шд. Жишээлбэл Архангайн Цэнхэрт Мянганбаяртай холбоотой хоёр, гурван тийм тохиолдол байж л байна. Архангайн Цэнхэрт иргэдийн эсрэг буудаж бариад сүйдэлсэн, мэдэх үү?

-Дуулж байсан.

-2005 оны зургадугаар сарын 30-нд. Цэнхэрт нутгаа хамгаалсан хөдөлгөөн үүсэхэд нь бид очиж туршлагаа хуваалцаж, дэм болсон юм. Иргэдэд нь сургалт хийе гээд хүний эрхийн байгууллагынхантай очсон. Тэр үед “Монгол газар”-ын түрэмгийлэл явагдсан байхгүй юу. Нутгийн иргэдийг газар орон луугаа оруулахгүй гээд гэр барьчихсан байхад нь үүрээр хүч түрэмгийлж орсон. Тэгээд очсон чинь тулгаралт болж, бүрэн зэвсэглэсэн хамгаалалтын албаны арван хэдэн хүний өөдөөс гар нүцгэн 128 иргэн цугласан байсан. Ингээд тэнд зодохыг нь зодоод, буудахыг нь буудаад зөндөө юм болсон. Тэр дунд л явж байлаа. Ийм юмыг үзсэн хүн чинь үзэн ядах хорсох байдал руу өөрийн эрхгүй шилждэг юм ш дээ. Хажуунаас нь харахад ууртай, хэнээтэй хүн л байдаг байх, мэдэхгүй юм чинь. Гэтэл цаанаа болохоор амь амьдралын төлөөх тэмцэл байдаг байхгүй юу. Тэр үед бид тэр олон зэвсэгтэй хүнийг бараагүй. Баахан зодуулж нүдүүлсэн. Тэгэхэд аймгийн цагдаа, засаг дарга бүгд хуйвалдсан байлаа. Тэгээд бид хэвлэл мэдээллийнхэн лүү бүгдэн рүү нь утасдаад, бүгд ирэхээр болж байтал цагийн дараа бүгд ирэхгүй болсон. Дор нь худалдаж авч байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр нь бид хотод ирээд хэвлэлийн бага хурал хийж байгаа юм. Бидний хамгийн бага зардлаар хийж чадах зүйл шүү дээ. Тэгэхэд Мянганбаяр ярьж байсан л даа. “Та нар хурлаа больчих, тохиролцъё” гэсэн. Бид “тийм зүйл байхгүй ээ” л гэсэн.

-Тэгээд хэчнээн төгрөг санал болгож байна?

-Утсаар ярьсан л даа. Тэгээд тохирох юм байна. Худалдаад авчихна л гэж бодож байх шиг. Бас өнгөрсөн жил манай гол дээр дайралт хийлээ ш дээ. Тэгэхэд бас нэлээн юм болсон. Бид ч зэвсэг барина гэж хэлсэн. Яагаад тэд нар зэвсэг бариад энгийн иргэдийг зодож жанчаад байж болдог юм. Бид нар ч гэсэн адилхан хамгаалъя. Адилхан зэвсэгтэй зогсож байя гэдэг байдал гаргасан. Тэгэхэд нөхцөл байдал арай өөр болж байсан шүү. Тэгээд бид захиргааны шүүхээр шүүхэдсэн. Тэр үед бас хүнээр тохиролцъё гэж хэлүүлж байсан. “Би тийм зүйл сонсохыг ч хүсэхгүй байна” гэтэл зүгээр болсон. Хажуугаар нь бас бус хүмүүс “ална, шулна” гэж заналхийлнэ.

-Улс төрчдийн зүгээс дарамт шахалт ирэх үү. Манай улс төрчид өөрсдөө л бараг өчнөөн лиценз эзэмшчихсэн хүмүүс байдаг шиг билээ?

-Нүүрэн дээр тэд хийхгүй л дээ. Айна. Харин үйлдлээрээ үзүүлнэ. Эсвэл эс үйлдэхүй гэж байдаг ш дээ. Тэд чинь шийдвэр гаргахаар, нийгмийн харилцааг зохицуулахаар үүрэг хүлээсэн хүмүүс, уг нь. Тэгэхээр зориудаар хийхгүй байх, ямар нэгэн арга саам хэрэглэх байдлаар эсэргүүцнэ. Бас мэдэн будилдаг. Хамгийн сайн мэдэж байгаа хэрнээ мэдэхгүй болж жүжиглэнэ.

-“Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газар ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай” гэсэн та бүхний боловсруулан батлуулсан хуулинд нэлээн шүүмжлэл яригдаж байна. Судалгаагүй хийсэн, лицензийг нь хураасан компаниудад нөхөн олговор улсаас өглөө гэхэд улсын төсөвт маш хүнд дарамт болж, инфляци нэмэгдэх суурь болж өгнө гэх мэт сөрөг талыг нь тооцоолоогүй хууль гэх мэтээр Уул уурхайн ассиоциацийн хурал дээр яригдаж байсан.

-Тэд ч ярилгүй дээ зайлуул, ярих ёстой юм чинь. Бодит нөхцөл байдал дээр тэдний ярьж байгаа тайлбар бүхний нөгөө талд байхгүй юу. Өөрөөр хэлбэл ямар ч судалгаагүй гарсан гэж байгаа бол хамгийн их судалгаатай гарсан. Ярьвал зөндөө юм бий. Судалгаа гэдэг чинь юу ч гэмээр юм… Байгалийн хууль гэж нэг айхтар юм байна даа. Тэр өөрөө хэлээд өгчихөж байгаа юм. Монгол орны хичнээн олон гол горхи сүүлийн хэдхэн жилд ширгэж, алга болж байгаа билээ. Бүс нутаг, экологийн сүйрэл доройтлууд ямар их явагдаж байгаа билээ. Ямар их цөлжилт, ургамлын хомсдол явагдаж байгаа билээ. Энэ бүхэн чинь ямар нэгэн судалгаа гээд цэцэрхээд байлгүй өөрөө хэлээд өгчихөж байгаа зүйл. Нөгөө талдаа улсын эдийн засагт хор хохирол учруулна гэж яривал бас эсрэгээрээ. Улсад зүйрлэшгүй эерэг үр дагаврыг авчрана. Сүйрлийн ирмэгт очсон тэр байгаль орчин буцаад бий болно. Түүнийг мөнгөөр хэмждэг юм уу. Ер нь энэ улсууд чинь бүх зүйлийг мөнгөөр хэмждэг гэж боддог л доо. Тийм биш ш дээ. Мөнгөөр хэмжиж болдоггүй зүйл гэж байдаг. Тэр бол газар нутгийн бүрэн бүтэн, тусгаар тогтносон, аюулгүй байдал. Бидэнд хойч үедээ өнөөдрийн байгаагаасаа ядахдаа дордохгүйгээр хүлээлгэж өгөх жам ёсны үүрэг хариуцлага гээч юм байх ёстой биз дээ. Юугаар ч хэмжиж болохгүй. Тэгэхээр энэ бүгдийг бодолцож л гаргасан хууль.

-Голын ай савд олгогдсон мянга гаруй лицензийг цуцалсантай холбоотойгоор нөхөн олговорт зориулаад 200 орчим тэрбум төгрөгийг төрөөс олгоно гэж яригдаж байгаа.

-Нөхөн олговрыг улс тэр компаниудад өгөх биш харин тэр компаниуд Монгол улсын байгалийг устгаж үгүй хийснийхээ төлөө улсад эргээд нөхөн олговор өгөх ёстой юм. Тэр улсууд лиценз аваад тэрийгээ банкинд барьцаа болгоод тавьчихсан. Баахан зээл авсан. Тэр зээлээ идэж, уугаад хэрэглэчихсэн. Улс төрийнхөө найз нартаа сонгуульд нэр дэвшихэд нь өгчихсөн. Тэгээд тухайн газраасаа хангалттай олборлолт хийчихсэн. Ойлгомжтой шд. Тонн тонноор нь алт авсан. Бүр багаар бодоход л зуу зуун хэлээр нь алт авчихсан байгаа. Тэгэхээр тэрийг нь л мөнгөөр бодоод үз л дээ. Тэгэхээр юун нөхөн төлбөр авах, харин ч өгөх ёстой болж байгаа юм. Энийг мэдэж байгаа л даа цаадуул чинь. Жаахан тодруулж хэлж өгье. Нэг гол байлаа гэж бодъё. Манай Онги гол жишээлбэл. Манай гол гурван аймгийн найман сумын нутгийг дамжин 400 гаруй км урсдаг томоохон гол. Тэгээд говьд очоод нуурыг бий болгодог байсан. Экосистемийн хувьд онцгой ач холбогдолтой. Энэ гол уул уурхайн олборлолт эрчимтэй явагдсан сүүлийн 12 жилд л байхгүй болчихлоо л доо. Улаан нуур гэх 40 км-ийн диаметртэй том нуурыг бий болгодог байлаа шүү дээ. Одоо гэтэл нуур нь ширгээд, голынх нь урсац нь татраад 100 км хүрэхтэй үгүйтэй газар урсдаг болчихлоо. За тэгээд тэр усыг хэмжээнд оруулж яръя. Манай энд 1966 оноос хойш голын усыг хэмждэг судалгаа хийдэг байсан. Тэр судалгаагаар манай гол хэрэглээний дээд зэргийн чанартай, бага урсацтай үедээ 500 литр/секундын хурдтай урсдаг байсан. Үертэй үедээ 3600 литр/секундын хурдтай урсдаг байсан. Дунджаар 1500 орчим литр/секунд гэж бодъё л доо. Тэгвэл тэр эдийн засгийг нь ярья л даа. Бид крантны усыг мөнгөөр авдаг биз дээ. Тэгвэл 1500 литр/секундын урсгал байхгүй болчихлоо. Түүнийг дагаад тэнд байсан амьтдын амьдрал алга болсон. Зөвхөн энийг л үнэлье л. Нэлээд хэдэн тэрбум доллар болно доо. Ус байхгүй болсноос үүдэлтэй экологийн сүйрлийг дахиад үнэлье. Ус нь байхгүй болсноос хэдэн зуугаараа дайжиж байгаа малчдын экологийн дүрвэлтийг үнэлье. Тэр хүмүүс чинь нутгаасаа дайжаад сэтгэл санааны хүнд дарамтанд амьдарч байна. Гол нь байхгүй болсноос жил бүр манай нутгийн хүүхдүүд хэдэн арваараа шар өвчин тусч байна. Шарлана гэдэг чинь эрүүл мэндийн хувьд асар их хохирол биз. Ингээд бодохоор юу ч биш дээ, тийм үү.

-Лиценз эзэмшиж байсан гэсэн нэрийдлээр бас улсаас “мөнгө цохих” хүмүүс гарч ирж болох нь ээ дээ?

-Болно. Тэгээд тэрийгээ үнэлнэ. Гэхдээ яахав, тайлан гэж нэг юм гаргаж өгнө л дөө.

-Тайлан гэж худлаа үнэн, тав арван хуудас цаас барьчхаад мөнгө цохиж ч бас болох юм?

-Болно. “Манай компани энэ лицензийн дагуу төчнөөн төгрөгний орлого олох байсан, ашиг олох байсан” гээд л. Ашигт малтмал олборлохоор авсан лицензээ банкинд тавиад зээл авчихаж бас болж байгаа байхгүй юу. Энэ хуулийг нь би иргэнийхээ хувьд Үндсэн хуулийн цэцэд өгчихөөд сууж байна.

-Та бүхний хуулинд энэ гарч болзошгүй сөрөг үзэгдлийг тооцоолсон уу?

-Тооцоолсон. Тэд нар өөрсдийгөө хамгаалахаар ажиллаж л байг. Бид нөгөө талд нь байгаль экологит учруулсан хохирлыг нь тооцоолно. Бид БОАЖЯ-тай овоо ойлголцож байгаа. Ингээд хоёр гол дээр уул уурхайн олборлолтоос үүдэлтэй экологийн хохирлыг жишээ болгож тооцож үзэх гэж байна. Гэхдээ бид ямар нэгэн нөлөөнд автаагүй эрдэмтдийг багтаа авах тухай нэлээн нухацтай ярьж байгаа.

-Нутгийн иргэдэд тухайн гол, ус газар орныг нь хариуцуулна гээд та бүхэн яриад байгаа. Тэгэхээр хариуцлага эзэнгүйдэх вий. Магадгүй нутгийн иргэд хэн нэгэн олборлогчийг хөөж явуулчхаад өөрсдөө “нинжа” болоод орчих вий. Энэ талаар тооцож үзсэн үү?

-Тэр уул уурхайнхан дандаа ингэж ярьдаг юм. Тэрийг чинь төр хариуцна ш д.

-Төр гэдэг чинь хэн юм бэ?

-Эрхбиш тогтолцоо нь байна л даа. Хяналтыг нь бид буюу байгаль орчны төрийн бус байгууллагууд хийх юм. Хуулиндаа тэгж оруулсан байгаа. Бид тооцоолсон л доо. Монгол орны хэмжээнд нэлэнхүйд нь хүрч ажиллана гэхэд бид төр шиг сум болгонд салбартай биш болохоор асуудалтай. Гэхдээ ажиллана. Усны хэрэг эрхлэх газартай бид ярьж байгаа. Тэндээс 450 сая төгрөгийн төсвийг энэ хуулийг хэрэгжүүлэх дээр ажиллахаар авч байна. Тэгэхээр бид тэдэнд “төрийн бус байгууллагын нэг хүнийг аваад яв” гэж ярих гэж байна.

-Бид “нинжа” гээд нэр өгчихөөр л өөр улсын хүмүүс шиг бодоод байдаг. Уг хэрэгтээ “нинжа” гээч нь Монгол хүн байгаад зогсохгүй бүр тухайн нутгийн оршин суугчид байдаг. Яалт ч үгүй амьжиргаа нь доогуур байгаа учраас тэдний хувьд Монгол орны ирээдүйгээс илүүтэй үр хүүхдүүддээ хоолыг нь залгуулах нь хэрэгтэй. Тэгэхээр хүссэн хүсээгүй өнөө хэдэн компанийг гараад явчихангуут дайраад орох вий. Тэгвэл бүр нөхөн сэргээлт ч байхгүйгээр балрах вий. Энийг хуулиндаа хэрхэн тусгасан бэ?

-Уул уурхайнхан өөрсдөө лиценз нь цуцлагдсан ч гэсэн хулгайгаар ажиллаад сурчихсан хүмүүс. Тэрнээс ч хамгаалах ёстой, нинжа нараас ч хамгаалах ёстой. Улсаас тухайн хэсгийг онц чухал объектийн тоонд оруулах ёстой гэж тооцоолж байгаа. Одоогоор 200 гаруй ашиглалтын лицензтэй газар хамрагдана. Тэгэхээр болж өгвөл тэр талбайг бүхэлд нь улс хамгаалж, зэвсэгтэй харуулаар хамгаалуулах л асуудал шүү дээ. Тэгээд тэнд хууль хэрэгжиж байгаа эсэх болон хоёр жилийн дотор нөхөн сэргээлт явагдах эсэх, мөн халдлагуудаас хамгаалж, хянах ёстой. Улс сайн дур нь хөдөлвөл онц чухал объектийнхоо тоог нэмдэг байхгүй юу. Нууцын чанартай болохоор нь сэтгүүлчид тэрийг олж хардаггүй байх. Уул уурхайн компаниудын хүсэлтээр Алтандорнод гэх одоогийн луйварчин нь тодорхой болчихсон компанийг Засгийн газар онц чухал объектийн тоонд оруулж хамгаалж байсан. Тэгээд өнөө нинжа гээч хүмүүсийг албадан зайлуулж байсан шүү дээ. Элбэгдоржийн засгийн газрын үед луйварчдад тэгж ухах боломжийг нь олгож байсан. Инээдтэй, эмгэнэлтэй байгаа биз. Тэгэхээр одоо Монгол улсынхаа газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлын төлөө энэ ажлыг хийх ёстой гэж бид үзэж байгаа. Энэ бол бүрэн үндэслэлтэй. Тийм учраас бид Ерөнхийлөгчид Засгийн газарт өгөх чиглэлийг нь гаргалаа л даа. Хийх байх л гэж бодож байгаа. Дараа долоо хоногоос бид Ерөнхий сайдтай уулзаж энэ тухай ярина.

-Энэ бүх үйл ажиллагааг явуулж байгаа танай хөдөлгөөн хэдэн онд байгуулагдсан юм бэ? -2001 оны аравдугаар сарын 19-нд байгуулагдсан.

-Та өөрөө ямар мэргэжилтэй хүн бэ? -Би хөдөө аж ахуйн агрономич, мөн сэтгүүлч мэргэжилтэй. -Яагаад анх энэ хөдөлгөөнөө байгуулах болов?

-Би 2001 онд Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо сумын Иргэдийн хурлын дарга байлаа. Тэгээд ярьсан бүхэн минь миний толгой дээр ирэхэд л мэдсэн. Би 2001 оны зун сумынхаа засаг даргыг дагуулаад, арай л загнаагүй дээ, бензинийг нь хийлгээд явсан юм. Юу болоод гол ширгээд байгааг үзье гэж шийдсэн. Дээшээ Баянгол, Тарагт сумдаар ороод, доошоо Мандал-Овоо сум болон бусад сумын нутгаар орж харсан. Тэнд 72 том жижиг гол байсны 15-16-г нь устгачихсан. Тэгэхээр л өнөө гол чинь урсахаа байчихаж. Яалт ч үгүй голын эх дээр нь олборлолт явуулснаас болжээ. Ингээд наймдугаар сард яваад аравдугаар сард цуглаж уулзаад, Онги гол хөдөлгөөнөө байгуулсан. Тэгээд би энэ ажлаа хийхийн тулд 2003 оны аравдугаар сард ажлаа гуйж байгаад өгсөн.

-Иргэдийн хурлын дарга байгаад хийвэл илүү үр дүнтэй байсан юм биш үү?

-Тэр албан тушаал чинь өөрөө хийх ажил маш ихтэй. Тэгэхээр тэрийг өгсөн нь дээр.

-Хөдөлгөөнийхөө үйл ажиллагааны талаар танилцуулахгүй юу?

-Манай хөдөлгөөн жил бүр нэг төлөвлөлтийн хурал хийдэг юм. Хөдөлгөөний дотоод ардчилал, зарчим гэх юм уу даа. Энэ хурлаар Онги голыг дагасан 7 сумаас 3-аас доошгүй хүн ирж ажлаа дүгнэдэг /Өвөрхангай аймгийн Уянга, Зүүнбаян-Улаан, Тарагт, Арвайхээр, Баянгол, Дундговийн Сайхан-Овоо, Өмнөговийн Мандал-Овоо/. Хурлаас гаргах шийдвэрээ л мөрдлөг болгож ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл манай стратеги төлөвлөлт болдог, түүнийгээ баталгаажуулж авдаг. Хамгийн сүүлийн хурлаар таван чиглэлийн ажлыг төлөвлөсөн. Нэгдүгээрт, “Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газар ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай” хуулийг УИХ-ын тогтоолын төсөл хэлбэрээр бид боловсруулчихсан байсан. Энэ УИХ-ын тогтоолыг батлуулах нэг зорилт байсан. Энэ нь хууль болж батлагдаад, хэрэгжилтэндээ явж байна. Үр дүн нь ингээд тодорхой болчихож байгаа юм. Хоёрдугаарт, шүүхэд нэхэмжлэл гаргах. Өөрөөр хэлбэл хэн нэгэн манай голын сав дагуу байгаль орчин буюу нийгэмд хор хохирол учруулсан бол түүнийг тодорхойлж, буруутай этгээдэд нэхэмжлэл гаргах гэсэн зорилт байсан. Үүний хүрээнд эрхзүйн хүрээний нэг том хаалттай учирчихаад байна. Байгаль орчны тухай хуулийн 32-ийн 7-д “иргэн хуулийн этгээд байгаль орчинд учруулсан хохирлын төлөө шүүх дээр нэхэмжлэл гаргах эрхгүй” гэсэн утга бүхий заалт байдаг. Өөрөөр хэлбэл байгаль орчинд хохирол учруулсны дагуу шүүхэд нэхэмжлэл гаргах субъект нь сум, дүүргийн засаг дарга нар. Гэтэл амьдрал дээр сум, дүүргийн засаг дарга нар чинь юун нэхэмжлэл гаргах манатай эрх ашгийн зөрчилтэй хүмүүс болчихсон байдаг. Аль хэдийнээ гэрээ хийгээд, байгаль орчных нь төлөвлөгөөг баталчихсан, газрын гэрээг нь хийчихсэн сууж байдаг. Тэгчихээд хэдэн жилийн дараа энэ болохгүй юм гэж нэхэмжлэл гаргана гэдэг нь логикийн хувьд угаасаа таарахгүй. Бид нэхэмжлэл гаргаж, шүүхэд хандаж үзсэн л дээ. Харамсалтай нь та нар субъект нь биш гээд авч хэлэлцдэггүй юм. Тэгэхээр үүнийг арилгуулахын тулд энэ хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар зарим УИХ-ын гишүүнтэй ажиллаж байна. Засгийн газарт санал нь орчихсон. Энэ хаврын чуулганаар орчих болов уу гэж бодож байна. Гэхдээ бид хохирол тодорхойлох ажлыг боломжоороо хийж л байна. Гуравдугаарт, хөтөлбөрийн шинжтэй байнга хийж байх гурван ажилд таван жилийн өмнө орсон юм. Тэднийгээ үргэлжлүүлж хийхээр болсон. “Онги голын ойн зурвас хөтөлбөр” гэж байдаг. Онги голын сав дагуу 400 гаруй км-ийг ойжуулна гэсэн үг. 2004 оны хавар эхэлсэн. Өнгөрсөн жил бид гурван га газар нэмж чацаргана, бургас, хайлаасны төрлүүдийг бий болгосон. Энэ жил жимсээ аваад үр ашгаа өгөөд эхэлж байгаа. Үр шимээ хүртээд эхэлчихсэн. Энэ ажлыг нутгийн иргэдтэйгээ хамтарч хийдэг. Дөрөвдүгээрт, “Онги гол экологи” гэж сурах бичгийг ерөнхий боловсролын сургуулиуддаа оруулаад эхэлсэн. Нутгийнхаа багш нартай ажиллаад, 7 сумынхаа 5-д нь орж байсан. Энэ жил “Онги гол нүүдэлчдийн соёл иргэншил” нэртэйгээр хоёр дахь сурах бичгээ гаргаж байна. Энэ сурах бичиг долоон суманд орно.

-Тухайн сумдын сургуулиудад л энэ сурах бичиг ордог юм уу?

-Тэгнэ. Онги газрын сав газрын экосистемд хамаатай тусгай сурах бичиг гэсэн үг. Голыг дагаж өсч, хүмүүжиж байгаа өсвөр үеийнхэн маань бидний үеийнхэн шиг ийм урагшгүй хүмүүс битгий байгаасай гэсэндээ гаргаж байгаа юм. Бид бол өнгөрсөн үеэсээ байгаль дэлхийгээ бүтнээр нь авч үлдчихээд, энэ цөөхөн жилийн дотор устгаж, үгүй хийж байгаа их нүгэлтэй хүмүүс шүү дээ. Тиймээс хүүхдүүд маань Онги гол гэж ямар гол юм, амьдралыг хэрхэн тэтгэдэг вэ гэдгийг зааж өгөх учиртай. Тавдугаарт, голын эхэнд хур тунадас нэмэгдүүлэх хөтөлбөрийг гаргасан. Мөн 2004 оноос туршилтаар гарч, сайжирч явсаар Засгийн газрын хөтөлбөр болгож батлуулсан. Ингээд газрын генератор гэж төхөөрөмжийг суурилуулж эхэлсэн. 1700 метрээс доошгүй өндөрт байгаа бүсэд манай орны нийт хур тунадасны 70-80 хувь нь ордог. Тэр хэсэгт хур тунадсыг нэмэгдүүлээд өгвөл байхгүй болж байгаа голуудыг тэтгэхэд чухал нөлөөтэй гэж үзээд хийж байгаа юм. Дэлхийн цаг уурын байгууллага хүлээн зөвшөөрсөн технологи л доо. Энийг энэ жил нэлээн дэмжих гээд чадсангүй. Түрүү жил тавьсан. Сайн нөлөөлсөн. Тэгэхээр энэ ажлаа бид хөтөлбөр гэж үзэж байнга хийж байх ёстой. Энэ мэтээр л шийдвэр гаргагч нарт нөлөөлж ажиллаж байна даа. -“Онги гол хөдөлгөөн” гээд л байдаг болохоос ийм нарийн үйл ажиллагаатай гэж мэдээгүй юм байна. Нутгийн иргэд та бүхнийг хэр дэмждэг вэ? -Ойлгуулж чадвал маш сайн дэмждэг. Ойлгуулах гэдэг чинь маш том асуудал шүү дээ. Би тодорхой жишээ яръя л даа. Дээрх хуулийг бид давхардсан тоогоор 60 гаруй мянган хүнд тараасан. Биечлэн. Айлаар орж уулзана гэсэн үг. Тэгээд тайлбарлаж, ярилцана. Гарын үсгийг нь цуглуулна, оролцоог нь тодорхой болгоно. Энэ чинь гурван жил явж байж гарч байгаа хууль шүү. Тэгээд хуулийн төсөл болоод өргөн баригдах тэр үед бидний ажлын үр дүн харагдсан. Арав гаруй мянган хүн УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд руу захидал бичсэн. УИХ-ын тамгын газар захидалдаа дарагдаад “Одоо захидал бичүүлээд яах вэ” гээд биднээс заримдаа гуйж байлаа. Иргэдийн оролцоо ингэж л мэдрэгддэг. Тэгтэл нэг хэсэг УИХ батлахгүй гээд байдал эвгүй болж ирэхэд бид өлсгөлөн зарласан шүү дээ. Тэгж байж нэг батлагдсан юм. Тэр үед 6000 гаруй хүн УИХ-ын гишүүд рүү захидал бичиж байлаа. Мөн бид гишүүдийн утасны дугаарыг тарааж, мессэж илгээх кампанит ажил өрнөсөн. Хэдэн арван мянган хүн бичсэн юм. Мөн УИХ-ын даргын нэр дээр 270 цахилгаан очиж байсан гэх мэтээр. Энэ бол бодит оролцоо. Ойлгуулж чадвал иргэд ингэж л дэмждэг. Сая тэр газрын генераторыг батлуулах гэж байхад Онги голын сав газраас сонгогдсон УИХ-ын найман гишүүнтэй мөн л энэ журмаар ажиллаж байсан.

-Энэ их ажлыг хүн бүхэн сайн дураараа хийгээд байхгүй л байх. Санхүүжилтээ танайх хаанаас, яаж авдаг юм бэ?

-Санхүүжилт байхгүй гээд суучихвал суучихна шүү дээ. Тийм болохоор яаж ийж байгаад л явна. Тэгээд боломжтой гэсэн байгууллага, хувь хүмүүст л хандана даа. Ажлын чиглэл, гарсан үр дүнгээ танилцуулна. Гадны байгууллагууд дэмждэг. Гэхдээ гадна байгаа байгууллагууд, манай Монголд байгаа биш шүү. Эд эхэндээ дэмжиж байсан, одоо бол биднээс нэлээн “айгаад” хойшоо суудаг болчихсон. Энэ тухай яривал их нарийн юм ярина. Гадна байгаа олон улсын байгууллагууд бол жинхэнэ мөн чанараараа олон улсынх байдаг. Манайд бол олон улсын байгууллага байхгүй ш дээ ер нь. Яагаад гэвэл эд нар чинь улс улсын ашиг сонирхлыг төлөөлж ирсэн, олон улсын статустай боловч тухайн улсынхаа эрх ашгийн төлөө ажиллахаар ирсэн газрууд шдээ, цаадуул чинь. Тэр утгаараа бид болгоомжилдог. Эхэндээ бол тэднээс дэмжлэг авдаг байсан. Хоёр дахь санхүүгийн эх үүсвэр нь өөрсдийнхөө халааснаас гаргана. Идэж байгаа хоолоо л багасгана шүү дээ. Миний ард гэхэд л зургаан ам бүл байна. Тэднийхээ хэрэглээг хасч байж л зохицуулна.

-Юуны төлөө?

-Тэд нарын төлөө. Зургаан ам бүлийнхээ тайван амьдралын төлөө. Бид байгалиа сүйтгээд дуусчихвал тэгээд яах юм бэ. Тийм болохоор бид ажиллах хэрэгтэй. Энийг хүүхдүүд маань ойлгодог. Гурав дах санхүүгийн эх үүсвэр нь иргэд мал хуйгаа өгнө. Тэрийг нь авна. Иймэрхүү л санхүүжилттэй байна даа.

-Дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа таны ярилцлага хүрнэ. Тэгэхээр та тэр хүмүүст хандаад юу гэж хэлэх вэ?

-Би гадаадад байгаа Монголчууддаа битгий зугатаарай л гэж хэлмээр байна. Зовох цагт нөхрийн чанар танигдана гэдэг чинь их учиртай үг шүү. Улс оронд чинь ийм ноцтой тулгамдсан нөхцөл байдал үүсээд байхад улс орныхоо хувь заяаг цуг үүрэлцээрэй. Болж өгвөл. Ирж чаддаггүй юмаа гэхэд тэндээсээ сэтгэл санаа ямар оролцоо байдаг юм оролцоорой. Эх нутгаасаа битгий нүүр буруулаарай. Монгол хүнийхээ жудаг, тэвчээрийг гаргаарай. Би өнөөдөр дайн болохоос өөр аргагүй гээд хэлж л байна. үнэхээр болохгүй бол тийм нөхцөл байдал үүснэ. Хэрвээ нийгмийн харилцааны хэм хэмжээнд төлөвшсөн та бүгд ирээд оюун санаа гар бие оролцвол өнөөдрийнхөө улс орон маань шал өөр байдалтай болох, хурдацтай дэвжих боломж бий болно. Та бүхнээр Монгол орон дутна шүү л гэж хэлмээр байна.

-Ярилцлага өгсөнд баярлалаа. Ярилцсан О.Ариунбилэг /ariunbileg@gogo.mn/